DİYARBAKIR HABER - Diyarbakır Öğretmen Akademileri kapsamında düzenlenen ‘Şehir ve Akademi’ toplantısında konuşan Araştırmacı Yazar Mehmet Ali Abakay, Diyarbakır’ın kültür envanteri ve gezi rehberlerindeki bilgi yanlışlarını sert ifadelerle eleştirdi. Abakay, kentte 33 ya da 70 medeniyet söyleminin bilimsel temelden yoksun olduğunu belirterek, “Diyarbakır’daki medeniyet üç ana başlıkta değerlendirilmelidir: Mezopotamya, Grek-Roma ve İslam medeniyeti” dedi.
“58 Beylik Var Ama Medeniyet Sayısı Bu Değil”
Şehir Araştırmaları Merkezi’nde gerçekleşen toplantıda konuşan Abakay, Diyarbakır’da tarih boyunca egemenlik kuran beylik, devlet ve imparatorlukları tek tek incelediğini belirterek sayının 58’e ulaştığını söyledi.
Ancak bu sayının “medeniyet” anlamına gelmediğini vurgulayan Abakay, şu ifadeleri kullandı: “Bizim insanımız burada kaç beylik, kaç devlet egemen olmuşsa hepsini medeniyet sayıyor. Oysa bir medeniyetin oluşması için yemeğinin, mimarisinin, musikisinin, kılık kıyafetinin değişmesi gerekir. 5-10 yıl süren bir egemenlik nasıl medeniyet kurabilir?”
Abakay, Safeviler’in Diyarbakır’daki hâkimiyet süresinin 5-7 yıl arasında olduğunu hatırlatarak, kısa süreli yönetimlerin “medeniyet” olarak sunulmasını eleştirdi.
“İran, Pers, Sasani Aynı Millet”
Tarih anlatımındaki kavram karmaşasına dikkat çeken Abakay, İran, Pers ve Sasani gibi isimlerin ayrı medeniyetlermiş gibi sunulmasının yanlış olduğunu savundu. Abakay, “Bunların üçü de aynı millet. İsimler değişmiş olabilir ama millet aynı. Aynı şekilde Akkoyunlu, Karakoyunlu, Selçuklu, Osmanlı, Artuklu… Bunların büyük kısmı Türk’tür. Saltanat değişmiştir ama medeniyet aynı medeniyettir” dedi.
Emevi ve Abbasi dönemlerinin de ayrı medeniyetler olarak gösterilmesini “absürt” olarak nitelendiren Abakay, bunun tarih anlatımında kavramsal hatalara yol açtığını ifade etti.
Diyarbakır’da Üç Ana Medeniyet
Abakay’a göre Diyarbakır’daki medeniyet tarihi üç ana başlık altında toplanmalı:
Milattan önce Mezopotamya Medeniyeti
Milat sonrası Grek-Roma Medeniyeti
639 yılından sonra İslam Medeniyeti
Abakay, “639’dan 1900’lü yıllara kadar burada İslam medeniyeti hâkimdir. Bu medeniyetin içinde Arap da var, Türk de var, Kürt de var. Süryani de var, Ermeni de var. Hepsi bu medeniyetin bir şubesidir.” dedi.
Moğollar Listede Neden Var?
Moğolların “medeniyet kuranlar” listesinde yer almasına da itiraz eden Abakay, Moğolların gittikleri şehirleri yıktığını ve kalıcı eser bırakmadığını savundu. Abakay, “Medeniyet kurmamışlar ki. Eser bırakmamışlar. Neye göre medeniyet?” dedi.
Ulucami İslam’ın 5. Harem-i Şerifi değil mi?
Toplantının dikkat çeken başlıklarından biri de Diyarbakır’ı anlatan gezi rehberlerindeki yanlış bilgiler oldu. Abakay, yaklaşık 26 farklı rehberi incelediklerini belirterek özellikle Ulu Cami ile ilgili bilgilerin hatalı aktarıldığını söyledi. Bazı yayınlarda Diyarbakır Ulu Cami’nin “İslam’ın 5. Harem-i Şerifi” olarak gösterildiğini ifade eden Abakay, bunun doğru olmadığını vurguladı. Abakay, “Harem-i Şerif kavramı belli kriterlere dayanır. Ulu Cami’de çok sayıda sahabe namaz kılmış olabilir. Bu bizim için kıymetlidir. Ancak her Ulu Cami’ye ‘Harem-i Şerif’ denilemez.”
Ayrıca bazı çeviri eserlerde Ulu Cami’nin “Grand Mosque” ifadesiyle aktarılmasının, kavram karmaşasına yol açtığını belirtti.
“Anadolu’daki İlk Cami Diyarbakır’da Değil”
Diyarbakır Ulu Cami’nin Anadolu’daki ilk cami olduğu yönündeki iddialara da değinen Abakay, İslam coğrafyasında ilk ezanın Antakya’da, Habib-i Neccar Camisi’nde okunduğunu ifade etti. Abakay, “El insaf. Anadolu’daki ilk cami Diyarbakır’da değildir. Habib-i Neccar Camisi daha erkendir” diye konuştu.
Ashab-ı Kehf Tartışması
Abakay, Ashab-ı Kehf mağarasının Diyarbakır’da olduğuna yönelik iddialara da değinerek Kur’an-ı Kerim’de mağaranın yerinin açıkça belirtilmediğini söyledi. Dünya genelinde 70’in üzerinde Ashab-ı Kehf mekanı bulunduğunu belirten Abakay, bu konuda kesinlik iddiasının doğru olmadığını ifade etti.
“Teknoloji Medeniyet Değildir”
Batı medeniyeti kavramına da değinen Abakay, teknolojik üstünlüğün tek başına medeniyet anlamına gelmeyeceğini söyledi. Abakay, “Teknolojik üstünlük medeniyet doğurmuyor. Medeniyet daha derin bir kavramdır.”
Toplantı Akademik Tartışmalara Zemin Hazırladı
Diyarbakır Öğretmen Akademileri kapsamında düzenlenen toplantı, kent tarihine ilişkin kavramların yeniden tartışılmasına zemin hazırlarken, katılımcılar tarafından yoğun ilgi gördü.
Abakay’ın özellikle “medeniyet sayısı” ve “kültür envanterindeki kavramsal hatalar” üzerine yaptığı değerlendirmeler, şehir tarihine dair akademik tartışmaların yeniden gündeme taşınmasına neden oldu.