DİYARBAKIR HABER - 3000 yıl önce Asur’un ticari hatlarını koruyan bir karakol olarak doğan, Roma İmparatorluğu döneminde ise Sasanilere karşı dünyanın en stratejik askeri şehirlerinden birine dönüşen Zerzevan Kalesi, tarihin tozlu raflarından iniyor. 10 milyon metrekareye yayılan etki alanı, 25 metrelik dev kuleleri, ameliyat aletlerinden kadın takılarına uzanan sosyokültürel buluntuları ve yeraltına gizlenmiş esrarengiz Mitras Tapınağı ile burası, insanlık tarihinin en büyük puzzle’larından biri. Kazı Başkanı Prof. Dr. Aytaç Coşkun ile bu devasa yerleşimin, lejyonerlerin günlük rutinlerinden evrenin sırlarını arayan pagan ritüellerine uzanan derin hikayesini, en ince detaylarıyla konuşuyoruz.
Askeri Bir Şehir Olarak Zerzevan: Stratejik Deha
Hocam, Zerzevan’ın bir kaleden çok "askeri bir şehir" olduğunu vurguluyorsunuz. Bir lejyoner şehri olarak buradaki savunma sisteminden ve mimari ölçekten bahseder misiniz?
“Zerzevan’ı bir "kale" kelimesine sığdırmak haksızlık olur. Burası 57 bin metrekarelik bir sur içi alanına sahip, ancak hayat dışarıda da devam ediyordu. Surlarımız 1,2 kilometre uzunluğunda ve yer yer 19 metre yüksekliğe ulaşıyor. Savunma kulelerimiz ise tam 25 metre yüksekliğinde; yani bugün 8-9 katlı bir bina yüksekliğinde yapılar bunlar. Roma, burayı Sasanilere karşı bir "dur" noktası olarak inşa etti. Eğer Zerzevan düşerse, Diyarbakır (Amida) düşer; Diyarbakır düşerse Sasaniler Fırat’a kadar önü alınamaz bir güçle ilerlerdi. Bu yüzden burası sadece askerlerin uyuduğu bir yer değil; içinde silah depoları (arsenal), devasa sarnıçlar ve yönetim binaları olan yaşayan bir savaş makinesiydi”
Günlük Yaşam Ve Tıbbi Mucizeler: Lejyonerlerin Dünyası
Kazılarda bulduğunuz ameliyat aletleri ve sivil yaşama dair eserler çok konuşuldu. Roma’nın bu sınır garnizonunda sosyal hayat nasıldı?
Bu çok kritik bir nokta. Biz burada on binlerce eser çıkardık. Savaşın izleri (ok uçları, kalkan parçaları) zaten beklediğimiz buluntulardı. Ancak 600’den fazla ok ucunun yanı sıra bulduğumuz ameliyat aletleri, buranın aynı zamanda bölgenin sağlık merkezi olduğunu da kanıtlıyor. Yaralanan askerler veya yerel halk burada tedavi ediliyordu. Ayrıca generaller buraya aileleriyle gelmiş. Kazılarda bulduğumuz kolyeler, bilezikler, küpeler ve çocuk oyuncakları, Zerzevan’ın sadece kaba bir askeri kışla değil, bir sosyal ekosistem olduğunu gösteriyor. Pişirme kaplarından aydınlatma araçlarına kadar her şey mevcut. Biz burada Roma’nın doğudaki en büyük arkeolojik koleksiyonlarından birini oluşturuyoruz.
Yeraltının Gizemi: Mitras Tapınağı Ve Ezoterizm
Zerzevan’ı dünya gündemine taşıyan asıl olay Mitras Tapınağı oldu. Bu gizemli inancın Zerzevan’daki izlerini nasıl yorumluyorsunuz?
Mitras, Roma’nın en kapalı, en gizemli inancı. Yazılı belge yok; her şey semboller ve ritüeller üzerinden yürüyor. Zerzevan’daki Mitras Kutsal Alanı, Roma İmparatorluğu’nun doğu sınırındaki son ve en özel tapınaktır. Üstelik bu tapınak, halkın değil, aristokratların ve generallerin ibadet ettiği elit bir yapıdır. Dine giriş aşamaları, ritüellerdeki semboller... Mitras ile ilgili dünya genelindeki eksik bilgilerin çoğu burada tamamlandı. Hristiyanlık yayılınca bu tapınak tahrip edilip kapatılmış ama mühürlenmesi sayesinde içindeki semboller günümüze kadar ulaştı. Burası inancın doğudan batıya kara yoluyla taşındığının en büyük kanıtıdır.
Mühendislik Harikası: 8,5 Kilometrelik Su Hattı
Bu kurak tepede binlerce insan nasıl yaşadı? Su sorunu nasıl çözülmüştü?
Roma mühendisliği burada bir kez daha karşımıza çıkıyor. 8,5 kilometre öteden, sarp arazileri aşarak gelen su kanalları tespit ettik. Kale içinde ise 63 tane devasa su sarnıcı var. Yani kuşatma altında kalsalar bile aylar boyunca yetecek bir su depolama sisteminden bahsediyoruz. Bu, o dönem için muazzam bir lojistik dehadır.
Geleceğe Miras Ve Unesco Yolculuğu
Zerzevan’ın turizm ve dünya mirası olma yolundaki hedefi nedir?
Şu an UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ndeyiz. Bakanlığımız ile asıl liste için yoğun çalışıyoruz. Geleceğe Miras projesi ile kazılarımız 50 yıl sürecek olsa da, önümüzdeki 5 yıl içinde ana yapıların restorasyonunu tamamlayıp burayı bir "açık hava müzesi" konseptine kavuşturacağız. 2026 Mart ayında açılacak ziyaretçi merkezimizde üç boyutlu simülasyonlarla ziyaretçilerimiz kaledeki yaşama tanıklık edecek. Hedefimiz yıllık 1 milyon ziyaretçi ve Diyarbakır-Mardin-Şanlıurfa hattının turizm lokomotifi olmak. Zerzevan Kalesi, sadece Diyarbakır’ın bir ilçesindeki taş yığını değil; Roma’nın gücü, Sasanilerin azmi ve Mitras’ın gizeminin harmanlandığı eşsiz bir dünya mirasıdır.
