DİYARBAKIR HABER - Teknolojinin hayatımızın merkezine yerleşmesiyle birlikte tabletler, telefonlar ve televizyonlar çocukların en yakın "oyun arkadaşı" haline geldi. Ancak yemek yedirmek ya da sadece biraz nefes almak adına çocukların eline verilen ekranlar, zamanla aile içi çatışmalara ve ciddi öfke nöbetlerine dönüşen bir bağımlılık sarmalını tetikleyebiliyor.
Peki, her uzun süreli ekran kullanımı bağımlılık mıdır? Çocuğun ekrana duyduğu bu yoğun ilginin altında hangi psikolojik ihtiyaçlar yatıyor ve ebeveynler kriz anlarında nasıl sağlıklı sınırlar çizebilir? Tüm bu merak edilenleri Psikolojik Danışman ve Oyun Terapisti Mizgin Öztürk ile konuştuk.
Günümüzde hem ebeveynlerin hem de uzmanların en çok üzerinde durduğu konulardan biri dijital ekran bağımlılığı. Nedir bu ekran bağımlılığı? Her uzun süreli ekran kullanımını bağımlılık olarak değerlendirebilir miyiz?
“Dijital araçların kullanımında birey kendini kontrol etmekte güçlük yaşamaya başlıyorsa; akademik süreçlerine, sosyal ilişkilerine ve hayatındaki diğer aktivitelere katılmak istemiyorsa, hatta tüm bu olumsuzlukları fark etmesine rağmen ekran kullanımını sürdürme eğilimi gösteriyorsa orada bir bağımlılıktan söz edebiliriz. Ancak burada çok önemli bir ayrım var: Her uzun süreli ekran kullanımını doğrudan bağımlılık olarak değerlendiremeyiz. Oyun terapisine başvuran ebeveynlerden "Çocuğum çok uzun süre ekrana maruz kalıyor, bağımlı mı?" sorusunu çok sık alıyorum. Bir durumu bağımlılık olarak tanımlayabilmemiz için belirli ölçütlerimiz var. Örneğin; çocuğun önündeki ekrana bir sınır koymak istediğinizde çocuk bunu kabul etmiyor, ciddi öfke nöbetleri, ağlama krizleri ve huzursuzluk yaşıyorsa; bu durum akademik hayatından uyku ve beslenme düzenine kadar her şeyi etkilemeye başladıysa artık bir bağımlılık örüntüsü gelişmiş demektir. Tabii burada da şu ayrımı yapmak gerekir: Bazen bu öfke nöbetleri bağımlılıktan ziyade, ailenin "sınır" kavramını hiç çalışmamış olmasından da kaynaklanabiliyor.”
Ebeveynler genellikle evdeki huzur bozulmasın diye sınır koymakta zorlanıyor ve öfke patlamaları karşısında çaresiz kalabiliyor. Bu noktada öneriniz nedir? Ebeveynler öfke patlaması yaşayan çocuklarına nasıl yaklaşmalı?
“Temelde sağlıklı sınırlar oluşturabilmek çok önemli. Öncelikle çocuk hangi davranışı sergilerse sergilesin, yargılamadan ve eleştirmeden objektif bir gözlem yapmalıyız. Bu davranış ne zaman başladı, hangi sıklıkta oluyor, biz bu durumda ne yapıyoruz ve çocuk nasıl tepkiler veriyor? Bunları gözlemledikten sonra sınır koyma aşamasına geçmeliyiz. Çocuklar bizden daha detaycıdır, nedenleri bilmek isterler. Onlara sadece "Bunu yapmamalısın" demek yerine altyapısını açıklamalıyız: "Bu durum göz sağlığını, uyku ve beslenme düzenini olumsuz etkilemeye başladı, diğer aktivitelere yönelmekte zorlanıyorsun" gibi net nedenler sunmalıyız. Ardından çocukla birlikte bir plan yapmalıyız. Günlük süreyi belirleyip, "Sen oyuna veya ekrana dalıp unutabilirsin, bu yüzden sürenin bitmesine 10 dakika kala sana hatırlatma yapacağım" diyerek anlaşma sağlamalıyız. Eğer uyarıya ve süre bitimine rağmen çocuk ağlama krizi ya da öfke nöbeti geçiriyorsa, ebeveynin "Hadi 5-10 dakika daha vereyim" diyerek koyduğu sınırı esnetmemesi gerekir. Sınır değişirse sağlıklı bir otokontrol gelişmez. Yapılması gereken; çocuğun sakinleşmesini beklemek, gerekirse sakinleşmesine yardımcı olmak ve durulduktan sonra onu başka bir etkinliğe yönlendirmektir”
Ekran ve oyun bağımlılığının altında yatan psikolojik sebepler nelerdir?
“Çalıştığımız vakalarda altta yatan psikolojik ihtiyaçların çok belirgin olduğunu görüyoruz. Sosyal hayatında yalnızlık çeken, akran ilişkileri zayıf olan çocuklar; oyun arkadaşlarıyla veya ekrandaki figürlerle bağ kurma yoluna gidebiliyor. Bunun yanında aile tutumları da süreci çok tetikliyor. Maalesef 1-2 yaşlarından itibaren çocuklar yemek yesin ya da uslu dursun diye ellerine ekran veriliyor. Ayrıca günlük hayatta veya akademik süreçlerinde başarıyı yakalayamayan çocuklar, oyunlardaki ve ekranlardaki "ödül mekanizması" sayesinde kendilerini başarılı hissediyorlar. Gerçek hayatta bulamadıkları o tatmini ve başarı duygusunu ekran onlara verdiğinde bağımlılık kaçınılmaz oluyor.”
Peki aileler yaş gruplarına göre ekran süresini nasıl denetlemeli ve düzenlemeli?
“Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) bu konuda belirlediği çok net ve doğru bulduğum ölçütler var. Çocukların sağlıklı beyin gelişimi açısından 0-3 yaş arasında ekran kullanımının sıfır olması, çocukların ekrana hiç maruz kalmaması gerekiyor. 3-6 yaş arasında ise çocuk artık okul gibi farklı sosyal ortamlara girdiği için ekranı tamamen hayatından çıkaramayız ama kontrol edebiliriz. Bu dönemde birebir maruz kalma süresinin 3 yaş için günde 15 dakikayı, 4 ve 5 yaş için ise en fazla 30 dakikayı geçmemesini öneriyoruz.”
Ebeveynler hangi noktada bunun bir sorun olduğunu kabul edip bir uzmana başvurmalı?
“Ebeveynler sağlıklı ve tutarlı sınırlar oluşturmasına rağmen çocuk bu sınırlara uymayı kesinlikle reddediyorsa, ekrandan uzaklaştığında yaşadığı öfke nöbetleri ve ağlama krizleri dinmiyorsa durum ciddileşmiş demektir. Çocuğun hayatındaki temel döngüler (uyku, beslenme, okul, sosyallik) bozulmaya başladıysa ve bu durum artık aile içi şiddetli çatışmalara yol açıyorsa vakit kaybetmeden bir uzman desteğine başvurulmalıdır. Ayrıca çocukları ekrandan uzaklaştırmak için sevdiği bir spor dalına veya müzik aletine yönlendirmek gibi alternatif etkinlikler sunmak da bu süreçte ailelerin en büyük destekçisi olacaktır.”
