DİYARBAKIR HABER- Merhamet, insanı insan yapan en temel duygulardan biri. Ancak günümüzde yaşanan toplumsal olaylar, karşılıksız iyiliklerin zaman zaman kötüye kullanılması ve insanların birbirine duyduğu güvenin zedelenmesi, önemli bir soruyu beraberinde getiriyor: Merhametten gerçekten maraz mı doğar, yoksa merhametsizlik mi toplumsal sorunları derinleştirir?
Diyarbakır Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık Anabilim Dalı Başkanı ve öğretim üyesi Doç. Dr. Eşref Nas ile merhametin psikolojik ve toplumsal boyutlarını konuştuk.
Merhamet korkusundan öz merhamete, iyilik yaparken ortaya çıkan gizli beklentilerden aşırı merhametin yol açtığı tükenmişliğe kadar pek çok başlığı ele aldığımız söyleşide Nas, merhametin sınırlarını bilmenin ve dengeyi korumanın önemine dikkat çekti.
“Merhamet Yolculuğu” kitabının da ele alındığı röportajda Nas, merhametin yalnızca başkalarına değil, insanın kendisine karşı da göstermesi gereken temel bir değer olduğunu anlattı.
Hocam, toplumda sıkça kullanılan bir söz var: “Merhametten maraz doğar.” Gerçekten merhametten maraz doğar mı, yoksa merhametsizlik mi daha büyük bir sorun?
“Ben yıllardır merhamet üzerine yazıp çizmeye çalışıyorum. Elbette merhametten maraz doğacağını savunamam. Belki merhamet edilen kişilerden bazı olumsuz sonuçlar ortaya çıkabilir ya da merhamet eden kişinin aşırı beklentileri sorunlara yol açabilir. Ancak merhamet, sevgi, umut ve güven gibi insanın yaşamında mutlaka bulunması gereken temel değerlerden biridir. Günümüzde çevremizde ve sosyal medyada karşılaştığımız bazı olaylar nedeniyle insanlar merhamet etmekten korkabiliyor. Biz buna merhamet korkusu diyoruz. Bu korkunun üç farklı boyutu bulunuyor: İnsanın kendisine merhamet etmekten korkması, başkalarına merhamet etmekten korkması ve başkalarının kendisine merhamet etmesinden korkması.”
Özellikle insanın kendisine karşı merhametli olması neden bu kadar önemli?
“İnsan başarısızlık, yetersizlik veya herhangi bir zorluk yaşadığında kendisine karşı düşmanca tavırlar sergileyebiliyor. Kendini aşırı derecede eleştiriyor, yargılıyor ve bazen kendi kendisine zulmedebiliyor. Oysa insanın kendisine karşı da anlayışlı, şefkatli ve duyarlı olması gerekiyor. Kendisini bir zalim gibi yargılamak yerine anlamaya çalışması, eksikliklerini, kusurlarını, hatalarını ve yetersizliklerini kabul etmesi gerekiyor. Biz buna öz merhamet diyoruz. İnsan önce kendisine karşı merhametli olmayı öğrenmeli. Çünkü insanın kendisiyle kurduğu ilişki, başkalarıyla kurduğu ilişkileri de etkiliyor.”
Yani insan kendisine merhametli olursa başkalarına da daha kolay merhamet edebilir diyebilir miyiz?
“Elbette. Bizde olanı başkasına verebiliriz. Ben merhametin farkındaysam, onun önemli ve gerekli olduğunu düşünüyorsam başka bir insanın da merhamete ihtiyaç duyduğunu kabul edebilirim. Ancak burada merhametin yalnızca başkalarına yöneltilen bir duygu olmadığını anlamamız gerekiyor. İnsan kendisine de merhamet etmeli. Kendi sınırlarını, eksikliklerini ve ihtiyaçlarını fark etmeli.”
Peki, insan başkalarına merhamet etmekten neden korkar? İyilik yapan insanların zaman zaman hayal kırıklığına uğraması bu korkuyu besliyor mu?
“Evet, bunun önemli nedenlerinden biri olumsuz deneyimlerdir. Bir insan başka birisine yardım ettiğinde, iyilik yaptığında veya merhamet gösterdiğinde bunun sonucunda olumsuz bir deneyim yaşayabilir. Bir sonraki sefer yardım etmekte, iyilik yapmakta ve merhamet göstermekte çekingen davranabilir. Ancak burada insanın kendi sınırlarını bilmesi gerekiyor. İnsan sınırlı bir varlıktır. Herkese yetişmesi, herkesin bütün ihtiyaçlarını karşılaması mümkün değildir. Bir insan kendisini sınırsız bir güce sahipmiş gibi görür ve herkese yardım edebileceğini düşünürse bir noktadan sonra tükenir. Hatta bu durum kişinin egosunu ve kibrini de besleyebilir.”
Aşırı merhamet insanın egosunu, kibrini veya kendisini üstün görme duygusunu artırabilir mi?
“Elbette. Bir insan, “Ben her şeye yetişebilirim, bir insanın bütün ihtiyaçlarını giderebilirim” diye düşünüyorsa burada gizli bir narsistlikten söz edebiliriz. İnsan kendi sınırlılığının farkında olmalı. Bütün gücüyle ve potansiyeliyle bile başka bir insana her konuda yardımcı olamayabilir. Toplumu tek başına değiştiremez. Bu nedenle merhamet ederken insanın kendi haddini ve sınırlarını bilmesi gerekiyor. Merhamet, kendisini başkalarından üstün görmek değil, insanın kendi acizliğinin ve sınırlılığının da farkında olmasıdır.”
İyilik yapan insanların karşılık beklemesi de merhametin önünde bir engel oluşturuyor mu?
“Bu çok önemli bir konu. İnsanların bazen açık, bazen de gizli beklentileri olabiliyor. Hatta gizli beklentiler zaman zaman daha tehlikeli sonuçlar doğurabiliyor. Bir insana iyilik yapıyorsunuz ama bunu dile getirmeseniz bile zihninizin bir köşesinde, “Ben ona bunu yaptım, neden karşılığını görmedim?” düşüncesi bulunabiliyor. Beklentinin karşılığını bulamamak insanda yeni bir hayal kırıklığı ve acı oluşturabiliyor. Oysa insan iyilik yaptığında ve özellikle merhamet gösterdiğinde bunun karşılığını mutlaka karşı taraftan beklememeli. Çünkü her insan sizin beklentinizi karşılayabilecek durumda veya potansiyelde olmayabilir. Bizim kültürümüzde güzel bir söz vardır: “İyilik yap, denize at; balık bilmezse Halık bilir.” İnsan yaptığı iyiliğin karşılığını yaratandan beklediğinde daha huzurlu olabilir.
Peki, insanın kendisine yapılan merhametten ve iyilikten korkması nasıl açıklanabilir? Neden birisi bize yardım ettiğinde hemen arkasında bir çıkar arıyoruz?
“Merhamet korkusunun üçüncü boyutu da budur. Başkalarının bize merhamet etmesinden korkabiliyoruz. Bunun bir nedeni kibir olabilir. İnsan kendisini üstün, güçlü, makam ve unvan sahibi olarak görebilir. Böyle bir kişi başkasından yardım almayı veya kendisine merhamet gösterilmesini kabul etmekte zorlanabilir. Diğer bir neden ise güvensizliktir. Birisi bize iyilik yaptığında, “Acaba bunun arkasında bir menfaat mi var? Benden bir şey mi bekliyor?” diye düşünebiliyoruz. Halbuki bir insan sadece içinden geldiği için de iyilik yapabilir. Hiçbir karşılık beklemeden de insanlar birbirlerine yardımcı olabilir. Her iyiliğin arkasında mutlaka bir çıkar aramak doğru değildir.”
Merhamet duygusu insanın yaratılışından mı geliyor? Dini açıdan baktığımızda bu duygunun yeri nedir?
“Elbette. Dinimizi düşündüğümüzde ayetlerde, hadislerde ve Allah'ın isimleri içerisinde Rahman ve Rahim kavramlarının ne kadar önemli olduğunu görüyoruz. Annenin merhametini, canlılar arasındaki merhameti düşündüğümüzde insanın yaratılışında bu duygunun bulunduğunu kabul edebiliriz. Allah insanı merhametli yaratmıştır. Ancak bazen insan bu merhameti göstermekte zorlanabilir. Bunun nedeni yaşadığı toplum, çevresi, yetiştirilme biçimi veya çocukluk dönemindeki deneyimleri olabilir. Burada önemli olan, insanın öncelikle kendi merhamet duygusunun farkına varması ve bu duyguyu doğru şekilde yaşayabilmesidir.”
Hocam, siz sık sık dengeli merhamet kavramından söz ediyorsunuz. Dengeli merhamet tam olarak ne anlama geliyor?
“Dengeli merhametten kastım, insanın hem kendisinin hem de başkalarının merhamete ihtiyaç duyduğunu kabul etmesidir. Ben de bir insanım. Benim de eksikliklerim, ihtiyaçlarım ve merhamete olan ihtiyacım var. Başkalarının da aynı şekilde merhamete ihtiyacı bulunuyor. Dolayısıyla ben başkalarına sınırsız bir iradeyle, sınırsız bir güçle değil, kendi sınırlılığımın farkında olarak merhamet edebilirim. Ancak bu, bütün hayatımı başkalarına vakfetmem gerektiği anlamına gelmiyor. İnsan bazen sadece birisini dinlerken bile yorulabiliyor. Bu nedenle merhametin de bir sınırının ve dengesinin olması gerekiyor.”
Aşırı merhamet insanı psikolojik olarak nasıl etkiliyor? Merhamet yorgunluğu diye bir kavramdan da söz ettiniz.
“Evet, merhamet yorgunluğu önemli bir kavramdır. İnsan sürekli başkalarının sorunlarıyla ilgilendiğinde, onların acılarını dinlediğinde ve onlara yardımcı olmaya çalıştığında kendisi de psikolojik olarak yorulabilir. Başkalarının yaşadığı olumsuzluklara sürekli maruz kalmak ikinci bir stres hâli oluşturabilir. Bu süreçte stres, tükenmişlik ve psikolojik zorlanmalar yaşanabilir. İnsan başkalarına yardımcı olurken kendisini de korumalı. Kendi ihtiyaçlarını, sınırlarını ve ruhsal durumunu göz ardı etmemeli. Merhametli olmak, kendini tüketmek anlamına gelmez. Önemli olan hem kendimize hem de başkalarına karşı dengeli bir tutum geliştirmektir.”
Bu anlattıklarınızdan hareketle merhametin ailede, toplumda ve insan ilişkilerinde daha fazla konuşulması gerektiğini söyleyebilir miyiz?
“Kesinlikle. Merhamet çok geniş ve derin bir konu. Ailede merhamet, insanın kendisine yönelik merhameti, öz şefkat ve öz merhamet gibi farklı boyutları var. İnsanın kendisine karşı merhametli olmaması durumunda kendisine nasıl zarar verebildiğini de düşünmemiz gerekiyor. İnsan üstün ve sınırsız bir varlık değildir. Acizliğini, güçsüzlüğünü ve yetersizliğini kabul ederek kendi potansiyelini tanımalıdır. Ben merhametin hem bireysel anlamda psikolojik olarak kendimizi iyi hissetmemiz hem de toplumun refahı ve huzuru açısından çok önemli olduğunu düşünüyorum. Şiddetin, öfkenin ve saldırganlığın panzehiri için adalete, merhamete ve güvene ihtiyacımız var. Toplumdaki karmaşanın ve kaosun azalması için bu değerleri yeniden ön plana çıkarmalıyız.”
Son olarak, merhamet konusunda topluma vermek istediğiniz temel mesaj nedir?
“Öncelikle merhametin ne olduğunu bilmemiz gerekiyor. Merhametin farkında olmalı, onu doğru anlamalı ve hayatımızda dengeli bir şekilde yaşamalıyız. İnsan hem kendisine hem de başkalarına karşı merhametli olmalı. Ancak bunu yaparken kendi sınırlarını da bilmeli. Herkese yetişmek, herkesin bütün sorunlarını çözmek zorunda olmadığımızı kabul etmeliyiz. Merhamet, karşılık beklemek için yapılan bir davranış değildir. İnsan iyilik yaparken gizli beklentiler geliştirmemeli. Başkalarının yaptığı iyilikleri de sürekli şüpheyle karşılamamalı. Merhameti bilerek ve anlayarak yaşarsak hem bireysel hayatımızda hem de toplumsal ilişkilerimizde çok daha sağlıklı bir yol alabiliriz.”
Merhamet Yolculuğu: Okuyucuya Davet
Söyleşide Doç. Dr. Eşref Nas'ın merhamet üzerine kaleme aldığı “Merhamet Yolculuğu” adlı kitabı da gündeme geldi.
Kitapta öz merhamet, ailede merhamet ve dengeli merhamet gibi konuların ele alındığını belirten Nas, merhametin yalnızca başkalarına gösterilen bir duygu olmadığını, insanın kendisine karşı da anlayışlı ve şefkatli olması gerektiğini vurguladı. Röportajın sonunda kitabı inceleyeceğini ifade eden gazeteciye kitabını imzalayarak hediye eden Nas, merhametin hem bireysel huzur hem de toplumsal barış açısından vazgeçilmez bir değer olduğunun altını çizdi.
