DİYARBAKIR HABER- Diyarbakır, binlerce yıllık tarihi, çok kültürlü yapısı, farklı inançların ve halkların bir arada yaşadığı geçmişiyle yalnızca taşlardan ve sokaklardan oluşan bir şehir değil; aynı zamanda büyük bir toplumsal hafızanın taşıyıcısı. Ancak bu köklü geçmişin ne kadarını biliyoruz? Sur’un dar sokaklarında, tarihi evlerinde ve kadim mekânlarında hangi hikâyeler saklı? Bir zamanlar aynı mahalleleri, aynı sokakları ve aynı yaşam alanlarını paylaşan halkların hikâyeleri bugün ne kadar hatırlanıyor?

Bu soruların yanıtlarını, Diyarbakır’ın tarihi Sur ilçesinde, kentin geçmişine tanıklık eden tarihi bir mekânda yazar ve hukukçu Muharrem Erbey ile konuştuk. Çocukluk yıllarında anneannesinden dinlediği Kürtçe masallarla hikâye anlatıcılığına ilgi duyan, 13 yaşında ilk hikâyesini kaleme alan Erbey, bugüne kadar iki öykü kitabı, bir biyografi ve üç roman olmak üzere altı esere imza attı. Günahkârlar Kalesi üçlemesinin son kitabı olan Muhammed ile Melisa ise farklı coğrafyalarda yaşayan insanların benzer acılarını, kimlik mücadelelerini ve ortak hafızalarını konu ediniyor.

Erbey ile edebiyat yolculuğundan Diyarbakır’ın çok kültürlü geçmişine, Kürtçe masallardan Mezopotamya’nın kadim tarihine, 1915’te Ermeni ve Süryani halklarının yaşadığı trajedilerden Kürt meselesine, toplumsal hafızanın korunmasından geçmişle yüzleşme ihtiyacına kadar pek çok başlığı ele aldık.

İşte yazar ve hukukçu Muharrem Erbey ile Diyarbakır’ın geçmişine, bugününe ve geleceğine uzanan söyleşimiz…

Edebiyata uzanan yolculuk 13 yaşında başladı

Sayın Erbey, kamuoyu sizi daha çok hukukçu ve insan hakları savunucusu kimliğinizle tanıyor. Ancak son yıllarda edebiyatçı kimliğinizle de öne çıkıyorsunuz. Bugüne kadar altı kitap kaleme aldınız. Yazarlık serüveniniz nasıl başladı?

Diyarbakır'da sigorta mağduriyeti: Yanlış poliçe 1 milyon lira kaybettirdi!
Diyarbakır'da sigorta mağduriyeti: Yanlış poliçe 1 milyon lira kaybettirdi!
İçeriği Görüntüle

“Aslında benim çocukluğumdan beri hikâye anlatıcısı olma gibi bir hayalim vardı. Anneannemden Kürtçe masallar dinlerdim. Dedem de dengbêjdi, stranbêjdi. Kürtçeyi ve anlatı geleneğini onlardan öğrendim. Çocukluğumda Kürtçenin yazı dili olduğunu bile bilmiyordum. Bizim için Kürtçe, konuştuğumuz ve masallarını dinlediğimiz bir dildi. Daha sonra Kürtçenin aynı zamanda bir yazı dili olduğunu öğrendim. İlk hikâyemi 13 yaşında yazdım. Aslında uzun yıllardır yazıyorum. Hatta insan hakları savunucusu ve hukukçu kimliğimden önce edebiyatçı kimliğim vardı diyebilirim. Bugüne kadar altı kitabım yayımlandı. İki öykü kitabı, bir biyografi ve üç roman yazdım. Son kitabım Muhammed ile Melisa, Günahkârlar Kalesi üçlemesinin son cildi olarak Müptela Yayınları'ndan çıktı”

Erbey2

“Diyarbakır’ı, Mezopotamya’yı ve bu coğrafyanın insanlarını yazıyorum”

Kitaplarınıza baktığımızda ortak bir tema görüyoruz. Diyarbakır, Mezopotamya, kimlikler ve farklı halkların hikâyeleri… Eserlerinizde hangi konuları anlatmayı tercih ediyorsunuz?

“Ben Diyarbakır'ı, Mezopotamya'yı, Kürtleri ve bu coğrafyada yaşayan halkları yazıyorum. Aidiyetleri, etnik kimlikleri, farklılıkları, kültürleri ve insanların yaşadıklarını anlatıyorum. Yaşadığım, gördüğüm, hissettiğim ve duyduğum hikâyeleri kaleme alıyorum. Ben Sur içinde, Saraykapı'da doğdum. Bu şehrin sokaklarında büyüdüm. Hayallerim, hikâyelerim ve rüyalarım bu şehirle şekillendi. İnsan yaşadığı şehre benzer. Ben de bu şehrin bir parçasıyım. Dolayısıyla Diyarbakır'ın hikâyesini yazmak, aslında kendi hikâyemi yazmak anlamına geliyor.”

Muhammed ile Melisa: İki farklı coğrafyada ortak acılar

Gelelim son kitabınız Muhammed ile Melisa'ya. Bu kitabın ortaya çıkış hikâyesi oldukça dikkat çekici. Bir mektup arkadaşlığıyla başlayan bu hikâyeyi biraz anlatır mısınız?

“15 yaşlarındaydım. 1980-1984 yılları arasındaki dönemden söz ediyorum. O yıllarda dergilerin arka sayfalarında mektup arkadaşı ilanları yayımlanırdı. Ben de bir dergiye mektup yazmıştım. Yugoslavya'dan bana bir mektup geldi. Mektubu yazan kişi, annesi Türk, babası Makedon olan bir kızdı. Makedonya'da yaşıyordu. Bir süre mektuplaştık. Hatta o mektuplar hâlâ evimde duruyor. Bana, yaşadıkları yerde Türk olduklarını ancak kendi dillerini ve kültürlerini özgürce konuşamadıklarını anlatıyordu. Ben de Diyarbakır'da yaşayan bir Kürt olduğumu, bizim de dilimizi ve kültürümüzü yaşama konusunda benzer sorunlarla karşılaştığımızı söyledim. Aslında birbirimize çok benzeyen iki hikâyemiz vardı. Coğrafyalar değişse de insanların yaşadığı acılar birbirine benziyordu.”

“Coğrafya değişse de acılar değişmiyor”

Bu mektuplaşma daha sonra nasıl bir roman fikrine dönüştü?

“Birkaç mektuptan sonra birbirimizi kaybettik. Yugoslavya'da savaş başladı, ardından ülke bölündü ve yeni devletler ortaya çıktı. Biz de iletişimimizi kaybettik. Şu anda o kişinin nerede olduğunu bilmiyorum. Ancak yıllar sonra bu hikâyeyi yeniden düşünmeye ve araştırmaya başladım. Farklı coğrafyalarda yaşayan, farklı kimliklere sahip insanların benzer sorunlarla karşı karşıya kaldığını gördüm. Bu mektuplaşmadan hareketle, farklı coğrafyalarda yaşasalar da ortak acıları bulunan insanların hikâyesini anlatan bir roman yazma ihtiyacı hissettim. Aslında anlatmak istediğim şuydu: İnsanların dili, dini, kimliği ve yaşadığı coğrafya farklı olabilir. Ancak yaşadıkları acılar, kayıplar ve özlemler birbirine çok benzeyebilir.”

Günahkârlar Kalesi: Farklı dinlerin ve halkların barış içinde yaşadığı bir dünya

Kitabınızda Selahaddin Eyyubi'nin farklı dinlerin bir arada yaşayabileceği bir ortam hayalinden de yola çıkıyorsunuz. Günahkârlar Kalesi fikri nasıl oluştu?

“Selahaddin Eyyubi'nin üç büyük dinin bir arada yaşayabileceği bir ortamın mümkün olmasına ilişkin hayalinden etkilendim. Ben de Günahkârlar Kalesi adıyla bir kale oluşturdum. Bu kalede üç büyük dinin mensupları barış ve huzur içerisinde yaşamaya başlıyor. Çünkü Diyarbakır'ın geçmişine baktığımızda yalnızca Kürtlerin yaşadığı bir şehirle karşılaşmıyoruz. Ermeniler, Süryaniler, Rumlar ve farklı inançlardan insanlar bu coğrafyada birlikte yaşamışlar. Bu toprakların en önemli zenginliği farklılıklarıdır. Ben de romanlarımda bu farklılıkları, insanların aidiyetlerini, yaşadıkları acıları ve karşılaştıkları sorunları anlatmayı tercih ettim.”

Diyarbakır'ın çok kültürlü geçmişi yeterince bilinmiyor

Bugün Sur'a gelen birçok insan tarihi sokakları geziyor, fotoğraf çekiyor ve tarihi mekânları ziyaret ediyor. Ancak burada geçmişte kimlerin yaşadığını, hangi kültürlerin bu şehre katkı sunduğunu ne kadar biliyor?

“Bence bu coğrafya yeterince bilinmiyor ve yeterince keşfedilmiş değil. İnsanlar Sur içine geliyor ama bazen neden geldiklerini, burada kimlerin yaşadığını ve bu sokakların nasıl bir geçmiş taşıdığını bilmiyorlar. Sosyal medyayla birlikte bir yabancılaşma da yaşamaya başladık. Kendimizi, geçmişimizi ve yaşadığımız şehri yeterince tanımıyoruz. Diyarbakır çok büyük bir kültürel birikime sahip. Burası dünyanın en önemli tarihsel, idari, politik ve kültürel merkezlerinden biri. Büyük imparatorlukların ilgisini çeken, çok önemli medeniyetlere ev sahipliği yapmış bir coğrafyadan söz ediyoruz. Amida Höyük'te kazılar devam ediyor. Tarihin daha eski dönemlerine doğru ilerliyoruz. Milattan önce 6 bin, 7 binli yıllara uzanan bir geçmişten söz ediyoruz. Ancak hâlâ bu toprakların bütün tarihsel zenginliğini ortaya çıkarabilmiş değiliz.”

Muhammed Ile Melisa

“Üç ciltte bu coğrafyanın farklı dönemlerini anlatıyorum”

Günahkârlar Kalesi üçlemesinde Diyarbakır'ın ve bölgenin hangi dönemlerini ele alıyorsunuz?

“Üç ciltte bu coğrafyanın farklı dönemlerini anlatıyorum. İlk kitap 1850'li yıllarda başlıyor. İkinci kitapta 1915 yılında Ermeni ve Süryani halklarının yaşadığı katliamları ele alıyorum. Üçüncü kitap ise 1974-2004 yılları arasındaki dönemi kapsıyor ve Kürt meselesine odaklanıyor Bu son romanda gözaltında kaybedilen 11 köylünün hikâyesi üzerinden yaşananları anlatmaya çalıştım. Elbette kitaplarda yalnızca tarihsel olaylar yok. Efsaneler, mistik hikâyeler, şehir yaşamı, sokaklar ve insanların gündelik hayatları da var. Benim amacım, bu coğrafyanın farklı dönemlerde yaşadığı olayları ve insanların hikâyelerini edebiyat aracılığıyla görünür kılmak.”

“Bu kitaplar geçmişle yüzleşmeye çağrıdır”

Üçlemenizde Ermenilerden Süryanilere, Ezidilerden Alevilere ve Kürtlere kadar farklı halkların hikâyelerine yer veriyorsunuz. Bu kitaplarla okuyucuya nasıl bir mesaj vermek istiyorsunuz?

“Ben özellikle gençlerin, insanların ve siyasetçilerin bu üçlemeyi okumasını istiyorum. Çünkü burada Ermenilerin, Süryanilerin, Ezidilerin, Alevilerin, Kürtlerin ve bu coğrafyada yaşamış diğer halkların geleneklerini, göreneklerini, kültürlerini ve yaşadıklarını görebilirler. Bu kitaplar aynı zamanda bir yüzleşmeye çağrıdır. Ermenilerin ve Süryanilerin yaşadığı trajedilerle, Kürtlerin karşılaştığı sorunlarla ilgili geçmişe bakmaya ve yaşananları anlamaya yönelik bir çağrıdır. Bir toplum geçmişini bilmeden geleceğini sağlıklı bir şekilde kuramaz. Yaşananları hatırlamak, anlamak ve bunlar üzerine konuşmak gerekiyor. Ben edebiyatın bu konuda önemli bir işlevi olduğuna inanıyorum. Romanlar aracılığıyla insanlar daha önce bilmedikleri hayatlarla, hikâyelerle ve acılarla tanışabilirler.”

Toplumsal hafıza hızla siliniyor

Diyarbakır'ın tarihi ve toplumsal hafızası açısından bugün en önemli sorunlardan biri sizce nedir? Geçmişi unutuyor muyuz?

“Maalesef hafızamız çok hızlı bir şekilde silinmeye başladı. Çok çabuk unutuyoruz. Yaşadığımız olayları, geçmişimizi ve kültürümüzü hatırlamakta zorlanıyoruz. Geçenlerde 24 yaşındaki oğlum evdeki kaset çaları gördü ve bana bunun nasıl çalıştığını sordu. Kaseti, kaset çaları bilmiyor. Oysa bizim hayatımızın önemli bir parçasıydı. Bu küçük örnek bile değişimin ne kadar hızlı yaşandığını gösteriyor. Bundan 15-20 yıl sonra bugün yaşadığımız pek çok şey hatırlanmayabilir. Bu nedenle yaşadıklarımızı kayıt altına almak, anlatmak ve gelecek kuşaklara aktarmak zorundayız. Edebiyat, gazetecilik, sanat ve kültür çalışmaları bu açıdan çok önemli. Hafızayı korumazsak geçmişle bağımızı da kaybederiz.”

“Biz bu coğrafyanın bir parçasıyız”

Sizi Diyarbakır'ın birçok toplumsal ve kültürel etkinliğinde, kentin sorunlarının konuşulduğu platformlarda görüyoruz. Bu şehirle kurduğunuz bağ sizin için ne ifade ediyor?

“Biz Diyarbakır için yaşıyoruz. Bu coğrafyaya aitiz ve kendimizi buraya karşı sorumlu hissediyoruz. Biz bu şehrin bir parçasıyız. Aynı zamanda bu coğrafyanın aynasıyız. Bu kadar acı yaşanırken, bu kadar sorunla karşılaşılırken bunları görmezden gelemeyiz. Diyarbakır'ın sorunlarını, güzelliklerini, tarihini ve kültürel zenginliklerini konuşmak gerekiyor. Herkesin kendi yaşadığı şehre, kendi geçmişine ve kültürüne karşı bir sorumluluğu olmalı. Ben de yazdıklarımla bu sorumluluğu yerine getirmeye çalışıyorum.”

“Unutulmasına izin vermeyeceğiz”

Son olarak Diyarbakırlılara, özellikle gençlere ve bu şehrin tarihini öğrenmek isteyen okuyuculara ne söylemek istersiniz?

“Gençlerin öncelikle yaşadıkları şehri tanımalarını istiyorum. Bu sokaklarda kimlerin yaşadığını, hangi kültürlerin bu şehre katkı sunduğunu, geçmişte neler yaşandığını öğrenmeleri gerekiyor. Diyarbakır yalnızca bugünden ibaret değil. Çok büyük bir tarihsel ve kültürel birikime sahibiz. Bu birikimi korumak ve gelecek kuşaklara aktarmak zorundayız. Yaşadıklarımızın hatırlanması gerekiyor. Hafızalarımızda kalması gerekiyor. Biz bu coğrafyaya aitiz ve burada yaşananların unutulmasına izin vermeyeceğiz.”

Kaynak: MEHMET SAİT BAYRAM