DİYARBAKIR HABER- Diyarbakır’ın tarihî ve kültürel mirasının önemli merkezlerinden Eğil, inanç ve kültür tarihi perspektifiyle düzenlenen özel bir toplantıda ele alındı. Birlik Vakfı Diyarbakır Şubesi tarafından gerçekleştirilen “İnanç ve Kültür Tarihi Bağlamında Eğil” başlıklı programa Mardin Artuklu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi Dr. Yusuf Baluken konuşmacı olarak katıldı. Yoğun ilgi gören toplantıda, Eğil’in tarihsel geçmişi, manevi kimliği, farklı medeniyetlerin bölgedeki izleri ve inanç turizmi açısından taşıdığı potansiyel değerlendirildi.

Dr. Yusuf Baluken, konuşmasında yalnızca tarihî yapıların ve mimari eserlerin değil, bu eserleri meydana getiren toplumların, inançların ve kültürel ilişkilerin de tarih araştırmalarında önemli bir yere sahip olduğunu vurguladı. Diyarbakır ve çevresinin tarihini akademik çalışmalarının merkezine aldığını belirten Baluken, yüksek lisans tezini Mervaniler döneminde dinî gruplar arasındaki ilişkiler üzerine hazırladığını anlattı.

Mervaniler Döneminde Farklı İnançlar Bir Arada Yaşadı

Arslan’dan Diyarbakır için çarpıcı uyarılar:  Konut piyasası tıkandı!
Arslan’dan Diyarbakır için çarpıcı uyarılar: Konut piyasası tıkandı!
İçeriği Görüntüle

Mezopotamya’da farklı dinlerin ve kültürlerin tarih boyunca barış içerisinde yaşadığı yönündeki anlatıların ne ölçüde tarihsel gerçekliğe dayandığını araştırmak istediğini belirten Baluken, arşiv çalışmaları sonucunda bu birlikteliğin önemli tarihsel karşılıkları bulunduğunu ifade etti.

Mervaniler dönemine ilişkin araştırmalarında Hristiyanların, Yahudilerin, Müslümanların ve farklı mezheplere mensup toplulukların aynı coğrafyada yaşadığına dair önemli bilgilere ulaştığını aktaran Baluken, dönemin yönetim anlayışında liyakatin öne çıktığını dile getirdi.

Baluken, farklı inanç ve topluluklardan kişilerin yetenekleri doğrultusunda devlet yönetiminde ve çeşitli görevlerde istihdam edildiğine dikkat çekerek, bu anlayışın ortak bir medeniyetin oluşmasına katkı sunduğunu belirtti.

Diyarbakır'ın tarihine bakarken yalnızca surlara, taşlara ve mimari eserlere odaklanılmaması gerektiğini ifade eden Baluken, o eserleri inşa eden insanların, toplumsal ilişkilerin ve kültürel birikimin de araştırılması gerektiğini vurguladı.

Egil Gezi.3

Eğil'in Tarihi Asurlulara Kadar Uzanıyor

Konuşmasının önemli bir bölümünü Eğil’in tarihsel geçmişine ayıran Dr. Baluken, ilçenin Yukarı Mezopotamya’nın önemli yerleşim merkezlerinden biri olduğunu söyledi. Eğil Kalesi üzerinde bulunan rölyefin Asur kralları dönemine ait olduğuna ilişkin değerlendirmeleri paylaşan Baluken, söz konusu kabartmanın hangi Asur kralına ait olduğu konusunda tarihçiler arasında farklı görüşler bulunduğunu belirtti. Rölyefin üzerinde yer alması beklenen yazının zaman içerisinde aşınmış veya dış müdahaleler nedeniyle deforme olmuş olabileceğini ifade eden Baluken, bu nedenle kesin bir isimlendirme yapmanın henüz mümkün olmadığını kaydetti. Eğil çevresindeki kaya mezarlarının da bölgenin geçmişine ışık tuttuğunu belirten Baluken, Kral Kızı Barajı'nın yapılmasıyla bazı tarihî kalıntıların sular altında kaldığını, daha yüksek kesimlerde bulunan bazı izlerin ise günümüzde görülebildiğini anlattı.

Birlik Vakfı-1

Zülkif Peygamber'in Eğil İle Bağlantısına Tarihsel Bakış

Eğil denildiğinde akla gelen en önemli isimlerden birinin Zülkifl Peygamber olduğunu belirten Baluken, bu bağlantının tarihsel kaynaklar üzerinden değerlendirilmesi gerektiğine dikkat çekti.

Klasik dönem peygamberler tarihi kaynaklarında Zülkifl Peygamber’in Eğil’de bulunduğuna ilişkin açık bir kayda rastlanmadığını ifade eden Baluken, bu konudaki en eski önemli göstergelerden birinin Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah dönemine ait mezar kitabesi olduğunu söyledi. Hicri 487 tarihli mezar şahidesinin, Zülkifl Peygamber'in bu coğrafyayla ilişkilendirilmesi bakımından önemli bir tarihsel veri olduğunu belirten Baluken, söz konusu kitabeyi dönemin tarihsel koşulları içerisinde değerlendirdi. Eğil’deki kabrin gerçek bir mezar mı yoksa makam mı olduğu konusunda tartışmalar bulunduğunu da hatırlatan Baluken, Ergani’de de Zülkifl Peygamber’e nispet edilen bir makamın bulunduğuna dikkat çekti. Bu tarihsel göstergelerin, Zülkifl Peygamber'in bölgeyle ilişkisine dair önemli ipuçları sunduğunu ifade etti.

Eğil, Tarih Boyunca Stratejik Bir Merkez Oldu

Eğil’in öneminin yalnızca dinî ve manevi kimliğinden kaynaklanmadığını belirten Baluken, ilçenin tarih boyunca stratejik bir konumda bulunduğunu anlattı. Bölgenin geçmişte farklı devletler arasında doğal bir sınır ve savunma hattı niteliği taşıdığını ifade eden Baluken, İslam tarihinde sınır güvenliği ve savunma merkezleri olarak bilinen ribatların önemine değindi. Eğil’in de bu tarihsel süreç içerisinde önemli bir kale ve sınır muhafaza merkezi olarak değerlendirilebileceğini belirten Baluken, bölgedeki tarihî yapıların ve yerleşim alanlarının bu geçmişin izlerini taşıdığını söyledi. Konuşmasında Büyük Selçuklular, Artuklular ve Selahaddin Eyyubi dönemlerine de değinen Baluken, Diyarbakır ve çevresinin farklı siyasi ve askerî güçlerin hâkimiyetine girdiği tarihsel süreçleri değerlendirdi. Nisanoğulları hanedanının bölgedeki varlığına da dikkat çeken Baluken, Eğil’de bu hanedana mensup kişilere atfedilen türbe ve kabristanların bulunduğunu ifade etti.

Eğil'in Kültürel Havzası: Şerbetin, Han Tepe Ve Hani

Dr. Yusuf Baluken, Eğil’in tarihini yalnızca bugünkü ilçe sınırları içerisinde değerlendirmenin eksik olacağını belirterek, çevresindeki tarihî yerleşim merkezlerinin de bu kültürel havzanın bir parçası olduğunu anlattı. Şerbetin bölgesinin tarih boyunca önemli bir yerleşim ve yönetim merkezi olduğunu ifade eden Baluken, Evliya Çelebi’nin seyahat güzergâhında da bu bölgenin yer aldığını aktardı. Bugün Han Tepe olarak bilinen yerleşimin klasik kaynaklarda Tılhan veya Tılhum isimleriyle anıldığını belirten Baluken, bölgenin geçmişte önemli bir merkez olduğunu ve burada tarihî kervansaray kalıntılarının bulunduğunu söyledi.

Tuğrul Bey döneminde bölgede büyük bir manastırın varlığından söz edildiğini de aktaran Baluken, tarihsel süreç içerisinde ticaret yollarının değişmesi, istilalar ve salgın hastalıklar gibi nedenlerle bazı büyük yerleşimlerin zamanla küçük köylere dönüşebildiğini kaydetti. Hani ilçesinin de Eğil’in tarihsel ve kültürel havzası içerisinde değerlendirilmesi gerektiğini belirten Baluken, bölgenin toplumsal ve inanç temelli geçmişine ilişkin bilgiler paylaştı.

Pir Mansur Ve Ebu'l Vefa'nın Bölgedeki Manevi Etkisi

Toplantının dikkat çeken başlıklarından biri de bölgenin tasavvuf ve manevi kültür tarihi oldu. Baluken, Eğil ve çevresindeki manevi yapılanmanın anlaşılması açısından Pir Mansur ve diğer manevi şahsiyetlerin önemli bir yere sahip olduğunu ifade etti. Dicle ilçesinin tarihsel adının Piran olduğunu, bu kelimenin pirler anlamına geldiğini belirten Baluken, Pir Mansur, Pir Musa, Pir Bedir ve Pir Aziz gibi isimlerin bölgenin manevi hafızasında önemli bir yer tuttuğunu anlattı. Pir kavramının yalnızca yaşlılığı değil, toplumsal önderliği, rehberliği ve öncülüğü de ifade ettiğini belirten Baluken, bu isimlerin bölgenin kültürel kodlarının anlaşılmasında önemli anahtarlar sunduğunu dile getirdi.

Konuşmasında Ebu'l Vefa'nın hayatına ve tasavvufî çalışmalarına da değinen Baluken, onun gençlik döneminden sonra manevi bir dönüşüm yaşadığını, tasavvuf yoluna girerek kendi döneminin önemli mutasavvıflarından biri hâline geldiğini aktardı. Ebu'l Vefa'nın farklı bölgelere mürşitler göndererek irşat faaliyetlerini yaygınlaştırdığını belirten Baluken, Silvan ve çevresindeki manevi yapılanmanın tarihsel köklerine ilişkin değerlendirmelerde bulundu.

Eğil Ziyaret2

Tarihi Anlamak İçin Taşların Ötesine Bakmak Gerekiyor

Toplantıda verilen mesajlardan biri de Diyarbakır ve çevresinin tarihsel mirasının yalnızca fiziksel yapılar üzerinden okunamayacağı oldu. Mervanilerden Selçuklulara, Artuklulardan farklı inanç ve tasavvuf geleneklerine kadar uzanan tarihsel birikimin, bölgenin çok katmanlı kimliğini ortaya koyduğunu belirten Dr. Yusuf Baluken, geçmişin doğru anlaşılması için arşivlerin, tarihî belgelerin, toplumsal ilişkilerin ve kültürel hafızanın birlikte değerlendirilmesi gerektiğine işaret etti. Birlik Vakfı Diyarbakır Şubesi tarafından düzenlenen toplantı, Eğil’in tarihî ve manevi mirasının akademik bir perspektifle ele alınmasına katkı sunarken, ilçenin inanç ve kültür turizmi açısından taşıdığı önemin yeniden gündeme gelmesini sağladı.

Kaynak: MEHMET SAİT BAYRAM